تبلیغات
کشاورز ایرانی (مرکز ارائه خدمات جامع آموزش کشاورزی) - اسفرزه Plantago ovata

کشاورز ایرانی (مرکز ارائه خدمات جامع آموزش کشاورزی)

هدف ما بالابردن دانش و مهارت است www.iranfarmer.ir

شنبه 29 مهر 1391

اسفرزه Plantago ovata

نویسنده: مهندس علیرضا شعاعی   طبقه بندی: گیاهان دارویی، 

گیاه شناسی

گیاهی یكساله كه پوشیده از كركهای كم وبسیار نرم به ارتفاع 10تا25 سانتیمترمی باشد. ساقه گیاه كوتاه (8-5 سانتیمتر) و غالبا خمیده است. برگها كامل خطی باریك یا سر نیزه ای و گل ها سبز متمایل به قهوه ای و مجتمع در خوشه های نیمه كروی یا استوانه ای- تخم مرغی هستند. كاسه گل دارای تقسیمات تخم مرغی با نوك كند، فلسی شكل و جام دارای لبه های تخم مرغی و مدور با نوك بسیار مختصر است. كپسول دارای خانه های تك دانه، دانه ها استوانه شكل و با حاشیه ای باریك و غشایی می باشند(قهرمان 1363). رنگ دانه ها قهوه ای روشن است. زمان گلدهی این گیاه مرداد-اسفند می باشد. اسامی رایج این گونه شامل Indian Plantago, Ispagula , Blond psyllium استعدد كروموزومی آن 2n=8 است تاریخچه، خاستگاه و پراكنش اسفرزه

اسفرزه گیاهی است بومی ایران، ولی با توجه به اینكه از زمانهای قبل در هندوستان كشت می شده، قدمت كشت و كار آن به شبه قاره هند مربوط می شود. در حال حاضر به صورت یك محصول اقتصادی در مناطق Mehsana, Palmampur و Banaskantha كه نواحی مشخصی از شمال گوجرات هندوستان هستند، كشت   می شود(Godawat, 1999). بذرهای این گیاه بسیار ریز و شبیه گوش اسب هستند و به همین دلیل در زمان تسلط مسلمانان به شبه قاره هند، نام ایسابگول یا ایسپاگول[1] (گوش اسب) به بذرهای آن اطلاق گردیده است. امروزه علاوه بر مصارف صنعتی، عرصه های جدیدی در زمینه صنعت و پزشكی نیز برای آن گشوده شده و پوسته بذر، پوشش غشایی سفید رنگ بذر است كه تركیب دارویی را تشكیل می دهد و خاصیت مسهل و نرم كنندگی داشته و در تنظیم اعمال گوارشی مفید است(Sharma and Koul, 1986). اگر چه اسفرزه در نقاط مختلف كشور به طور خودرو می روید، ولی متاسفانه توجه به كشت و كار آن به منظورهای اقتصادی در ایران سابقه چندانی ندارد. در حال حاضر كشت و كار این محصول با توجه به طرح ساماندهی كشت گیاهان دارویی در كشور توسط معاونت باغبانی وزارت كشاورزی، جزو 10 گونه اول گیاهان دارویی از بین 30 گونه توصیه شده بود و پرداختن به زراعت آن از الویت اقتصادی برخوردار است.


Plantago ovata - Desert Indianwheat, Desert Plantain, Blonde Psyllium, Indian Plantago, IsabgolPlantago ovata - Desert Indianwheat, Desert Plantain, Blonde Psyllium, Indian Plantago, Isabgol


-خصوصیات اكولوژیكی ( بوم شناختی)

خاستگاه اسفرزه در اصل مناطق شرق مدیترانه است. این گیاه برای رشد مطلوب نیاز به آب و هوای معتدل وخنك دارد. به طوری كه در مناطق گرمسیری نظیر هند واسترالیا، كشت آن موكول به ماههای خنك تر سال یعنی آبان، آذر، اسفند و فروردین می گردد. خاك مطلوب رویش اسفرزه، خاك لومی شنی تا لومی با زهكشی خوب است كه pH آن حدود 7 الی 8 باشد. در خاك هایی كه از نظر نیتروژن چندان غنی نیستند ولی دارای مقادیر قابل ملاحظه ای پتاسیم می باشند، رشد قابل توجهی دارند(Assaff et al., 1999). خاك های سنگین با زهكشی ضعیف و خاك های شور برای كشت این گیاه مناسب نیست (Board, 2002). اسفرزه به  مواد غذایی كم نیاز داشته و 25 كیلوگرم نیتروژن و25 كیلوگرم فسفر در هكتار به عنوان كود پایه در آخرین شخم برای آن كفایت می نماید. معمولا 25 كیلوگرم كود نیتروژنه در هكتار ، 30 روز بعد از كاشت به صورت سرك به مزرعه اسفرزه داده می شود. افزایش مصرف نیتروژن فاكتور تورم[1] را نیز كاهش می دهد. این گیاه در بیشتر دوره رشد به اقلیم خشك وخنك نیاز داشته، همچنین شرایط اقلیمی در مرحله آخر رشد به میزان زیادی روی عملكرد بذر تاثیر دارد و حتی باران ملایم در این مرحله بسیار زیان آور است. در طی دوره رشد، شب های خنك (دمای پایین)، رشد وعملكرد بذر را افزایش و دمای بالای شبانه رشد گیاه و تعداد گل ها را كاهش می دهد. به خصوص روزهای آفتابی و هوای صاف و گرم طی دوره رسیدن وفصل برداشت لازم می باشد. اسفرزه نیاز آبی متوسطی داشته و سیستم ریشه آن كم وسطحی بوده و 5 تا 6 آبیاری سبك برای حصول عملكرد مناسب، كافی است و مقاومت نسبی گیاه به خشكی و شوری بالاست كه می تواند به علت ایجاد نوعی سازگاری بیوشیمیایی به صورت پیدایش تركیبات خاصی نظیر موسیلاژ در این دوگونه باشد.

 

ترکیبات شیمیایی و اثرات فارماکوترابیوتیک[2]

تركیبات موجود در اسفرزه شامل اسیدها (مثل بنزوییك، كافییك، كلروژنیك، سینامیك، p – كوماریك، فوماریك، سالسیلیك، ارسولیك، وانیلیك و اسكوربیك اسید)، آلكالوئیدها و آمینواسیدها ( مثل آلانین، آسپارژین، هیستیدین، لیزین ) می باشد. تجزیه دانه های اسفرزه وجود برخی قندها و تركیبات پلی ساكاریدی را در موسیلاژ دانه نشان داده است كه شامل گالاكتوز، گلوكز، گزیلوز، آرابینوز و رامنوز می باشد. به علاوه گالاكتورونیك اسید، پلانتوز، پلانتیومیوز، سوكروز، فروكتوز و یك قند ناشناخته در دانه اسفرزه شناسایی شده اند. موسیلاژ پوسته دانه اسفرزه حدود 20 تا 30 درصد است. موسیلاژ دانه اسفرزه (در مقایسه با سایرین) دارای قدرت سوسپانسیونی و امولسیونی بهتری در مقایسه با تراگاكانت و متیل سلولز است. دانه بدون پوست اسفرزه دارای میزان كمی روغن غنی از اسیدهای چرب آزاد، استرول ها و هیدروكربنهای سازنده روغن غیر خوراكی می باشد. بخش فاقد روغن ( روغن گیری شده) حاوی مقادیر زیادی پروتئین همراه با آلومین و لیزین فراوان و متیونین در حد متوسط است. موسیلاژ برگ نیز حاوی تركیباتی از قبیل پلی ساكاریدهای رامنوز، ال- آرابینوز، مانوز، گالاكتوز و دكستروز می باشد. از دانه این گیاه، گلوكزیدی به نام اوكوبین[3] به دست آورده اند كه فاقد هر نوع عمل فیزیولوژیكی است. بعلاوه دارای تانن و مقادیر زیادی موسیلاژ است. تانن موجود در دانه، فاقد هر نوع عمل فعال بر روی آمیب و باسیل دیسانتری است ولی موسیلاژ دانه كه در قشر خارجی آن جای دارد، عمل مكانیكی در روده بظهور می رساند. ضمنا بررسی های مختلف نشان داده است كه چون آنزیم های دستگاه گوارش بر روی موسیلاژ دانه اثر نمی نماید، نتیجه آن می شود كه این ماده لعابی، طول روده كوچك را بدون آنكه تغییر حالت دهد، طی كند و به صورت آستری، مخاط روده را بپوشاند و با ایجاد یك لایه محافظ، عمل تسكین دهنده در موارد التهاب ظاهر نماید. در روده بزرگ نیز باكتریها، عمل ناچیز بر روی موسیلاژ دانه دارند در نتیجه روده های بزرگ و كوچك در طی 12 تا 24 ساعت، بدون آنكه موسیلاژ دانه تغییر شكل حاصل نماید، كاملا آغشته بدان می گردند و یك آستر از ماده لعابی، بر روی قسمت ملتهب آنها، پدید می آید و آنها را از تحریكاتی كه مایعات یا گازها و حتی میكروبهای روده ممكن است، بوجود آورند، دور نگه می دارد. با این عمل، قسمت تحریك شده و ملتهب روده، به سرعت حالت طبیعی خود را پیدا می كند و درمان می گردد. ضمنا مواد سمی موجود در روده، جذب مایع كلوئیدی می شوند بدون آنكه وارد خون گردند. دانه گیاه اگر به مقادیر زیاد مصرف شود، پس از وارد شدن در روده و جذب آب، ازدیاد حجم پیدا می نماید و در نتیجه بطور مكانیكی موجبات سهولت دفع مواد دفعی را فراهم می آورد كه خود بهترین وسیله درمان یبوست های مزمن است. موسیلاژ دانه اسفرزه ، بهتر از پارافین طبی مایع، عمل می كند و ارزانتر و بی ضررتر از آن است .

استفاده های دارویی اسفرزه

به علت وجود خواص موسیلاژی در بذور گیاه اسفرزه، از آنها در داروهای ضد سرفه، ضد التهاب، ضد عوارض پوستی، مسهل( داروی تجارتی پسیلیوم)، معدی و محرك ایمنی به كار می رودهمچنین از موسیلاژها در فرمولاسیون داروهای ضد سرفه نظیر قطره، شربت و قرص به خوبی استفاده می شود. اخیرا بذور اسفرزه در جیره غذایی مردم وارد شده است( به صورت مخلوط با نان مصرفی) كه مصرف آنها در هر روز روش موثری را برای كاهش وزن افراد چاق و كنترل اعمال گوارشی فراهم می سازد. از مهمترین خواص موسیلاژها خاصیت ضد سوزش[4] آنهاست، به طوری كه موسیلاژها لایه محافظ ظریفی بر روی غشاء مخاطی معده تولید می كنند و مانع اثر عوامل سوزش آور بر سطح مذكور می شوند. از اینرو این مواد برای مداوای زخمهای موجود در دستگاه گوارش( روده و معده) و عفونت های مخاط حلق و گلو مورد استفاده قرار می گیرند. از خاصیت جذب موسیلاژها برای كاهش آب موجود در لوله گوارش( در اسهالهای مزمن، به عنوان قابض) استفاده می كنند. همچنین از موسیلاژها می توان در مواضع بیرونی و برای مداوای برخی بیماری های پوستی استفاده نمود. از آنجا كه موسیلاژ در بدن جذب و توزیع نمی شود، لذا تاثیر پوستی آن همیشه محدود به ناحیه ای است كه به كار می رود. ریشه و برگ واریته های مختلف اسفرزه دارای خاصیت لعابی و قابض می باشند كه به عنوان مسكن و تصفیه كننده خون در بیماری های مزمن ریه و مجاری ادراری و دستگاه گوارش توصیه شده است. در آلمان در ساخت انواع شكلاتهای مختلف برای بیماریهای تنفسی اطفال از اسفرزه كه خوش طعم می باشد، استفاده می كنند. موسیلاژ دانه ها با ایجاد لایه محافظ بر مخاط روده ها عمل تسكین دهنده در موارد التهاب را نشان می دهد.  رژیم غذایی با پلی ساكاریدهای موجود در موسیلاژ موجب كاهش كلسترول و گلوكز خون می شود كه این عمل به علت تشكیل سد روده ای است كه باعث جذب مجدد شده و قسمتی نیز به علت غیر فعال ساختن آنزیم آمیلاز می باشد. در هند شرقی دانه های اسفرزه جهت بهبود اسهال خونی، مشكلات ادراری، سوزاك، تب وسوء عملكرد دستگاه گوارش استفاده می شود. همچنین در درمان سرماخوردگی، سرفه و سایر مشكلات تنفسی به خصوص در كودكان مصرف می گردد. در ایران دانه های اسفرزه در درمان اسهال خونی و رفع اختلالات صفراوی دستگاه گوارش كاربرد دارد. از تركیب دانه گیاه با آب ضمادی تهیه می كنند كه دارای اثر نرم كنندگی(به علت باز شدن دانه و ایجاد موسیلاژ فراوان) بوده و در تمامی موارد التهابی مصرف می شود. دم كرده دانه نیز در درمان و رفع تحریكات مخاط مجاری ادراری و تسكین ناراحتی های آن به كار برده می شود. پوسته دانه نیز به عنوان یك ماده ملین مصرف می گردد


[1] میزان آبگیری موسیلاژ بذری در مجاورت آب (میلیمتر)

[2]  Pharmacotherapeutic

[3] Aucubine

[4] Anti- irritant

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
  • آخرین پستها

  • ابر برچسبها

آمار وبلاگ

  • کل بازدید : 12
  • بازدید امروز :9
  • بازدید دیروز : 7
  • بازدید ماه قبل : 6
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :